Μέχρι πριν από λίγο περισσότερο από μία δεκαετία, θεωρούσαμε ότι συστήματα δακτυλίων διέθεταν αποκλειστικά οι γιγάντιοι πλανήτες του Ηλιακού Συστήματος, όπως ο Δίας, ο Κρόνος, ο Ουρανός και ο Ποσειδώνας. Ωστόσο, το 2013, ένα μικρό σώμα με διάμετρο μόλις 250 χιλιομέτρων, το οποίο βρίσκεται σε απόσταση σχεδόν 17 φορές μεγαλύτερη από την απόσταση Γης–Ήλιου, προστέθηκε σε αυτή τη μικρή ομάδα.
Πρόκειται για την Χαρικλώ, ένα μικρό σώμα που κινείται σε τροχιά ανάμεσα στον Κρόνο και τον Ουρανό και γύρω από το οποίο οι αστρονόμοι ανακάλυψαν δύο πυκνούς δακτυλίους.
Στις 18 Οκτωβρίου 2022, το Ινστιτούτο Αστροφυσικής της Ανδαλουσίας (IAA-CSIC) πραγματοποίησε παρατήρηση με το διαστημικό τηλεσκόπιο James Webb, με στόχο τη μελέτη των δακτυλίων της Χαρικλώς μέσω μιας αστρικής απόκρυψης. Η τεχνική αυτή βασίζεται στη μέτρηση της μείωσης της φωτεινότητας ενός άστρου όταν ένα ουράνιο σώμα περνά μπροστά από αυτό.
Τώρα, μια νέα μελέτη που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Science Advances, δείχνει για πρώτη φορά ότι το σύστημα δακτυλίων της Χαρικλώς έχει υποστεί μεταβολές μέσα σε χρονικό διάστημα μόλις λίγων ετών.
«Συγκρίνοντας τις παρατηρήσεις του JWST με εκείνες που πραγματοποιήθηκαν κατά τη διάρκεια άλλων αστρικών αποκρύψεων την τελευταία δεκαετία, ανακαλύψαμε αντίθετες μεταβολές στους δύο δακτυλίους: ενώ ο εσωτερικός δακτύλιος εμφανίζει σημαντικά μεγαλύτερη αδιαφάνεια, ο εξωτερικός παρουσιάζει μικρότερη», εξηγεί ο Pablo Santos-Sanz, ερευνητής του IAA-CSIC και επικεφαλής της μελέτης.
Η απρόσμενη αυτή συμπεριφορά υποδηλώνει ότι το σύστημα δακτυλίων της Χαρικλώς είναι δυναμικό και ενδέχεται να υπόκειται σε πιο σύνθετες φυσικές διεργασίες από ό,τι πιστεύαμε μέχρι σήμερα.
Ένα επιστημονικό και τεχνολογικό ορόσημο
Η μελέτη αποτελεί επίσης σημαντικό τεχνολογικό επίτευγμα. Η απόκρυψη ενός άστρου από την Χαρικλώ ήταν η πρώτη αστρική απόκρυψη που προβλέφθηκε και σχεδιάστηκε ειδικά για παρατήρηση με το JWST και παρατηρήθηκε επιτυχώς από το διαστημικό τηλεσκόπιο.
«Για να καταστεί αυτό δυνατό, απαιτήθηκε η γνώση με εξαιρετική ακρίβεια της τροχιάς της Χαρικλώς, της θέσης του άστρου, χάρη στην αποστολή Gaia της ESA, καθώς και της τροχιάς του ίδιου του τηλεσκοπίου γύρω από το σημείο Λαγκράνζ L2, μια περιοχή του διαστήματος που βρίσκεται περίπου 1,5 εκατομμύριο χιλιόμετρα πέρα από τη Γη, προς την αντίθετη κατεύθυνση από τον Ήλιο», σημειώνει ο Yücel Kilic, μεταδιδακτορικός ερευνητής του IAA-CSIC και συν-συγγραφέας της μελέτης.
Το James Webb κινείται γύρω από την περιοχή αυτή και η τροχιά του απαιτεί περιοδικές διορθώσεις μέσω ελιγμών διατήρησης θέσης. Τη στιγμή της απόκρυψης, η Χαρικλώ κινούνταν σε σχέση με το James Webb με ταχύτητα μόλις 2,5 χιλιομέτρων ανά δευτερόλεπτο. Η εξαιρετικά χαμηλή αυτή σχετική ταχύτητα προσέφερε πρωτοφανή χωρική ανάλυση για τη μελέτη της δομής των δακτυλίων της.
Οι δακτύλιοι αυτοί είναι τόσο στενοί και η Χαρικλώ βρίσκεται τόσο μακριά, ώστε δεν μπορούν να φωτογραφηθούν άμεσα, ούτε καν με το dΔιαστημικό tηλεσκόπιο James Webb ή με τα μεγαλύτερα επίγεια τηλεσκόπια. Οι αστρικές αποκρύψεις επιτρέπουν στους αστρονόμους να τους μελετούν έμμεσα, καταγράφοντας τις σύντομες μειώσεις στη φωτεινότητα ενός άστρου καθώς κάθε δακτύλιος περνά μπροστά από αυτό.
Μέχρι σήμερα, οι επιστήμονες θεωρούσαν ότι οι δακτύλιοι γύρω από μικρά σώματα του Ηλιακού Συστήματος ήταν σχετικά σταθεροί. Οι μεταβολές που εντοπίστηκαν στhν Χαρικλώ αμφισβητούν αυτή την αντίληψη και υποδηλώνουν ότι τα συστήματα αυτά μπορεί να είναι πολύ πιο δυναμικά από όσο πιστεύαμε.
«Τα αποτελέσματά μας, μάς αναγκάζουν να επανεξετάσουμε τον τρόπο με τον οποίο σχηματίζονται, εξελίσσονται και τους μηχανισμούς που διατηρούν τη σταθερότητά τους. Η δυνατότητα ανίχνευσης αυτών των μεταβολών ανοίγει ένα νέο παράθυρο στην κατανόηση της εξέλιξης αυτών των συστημάτων και, ενδεχομένως, και άλλων συστημάτων δακτυλίων στο Ηλιακό Σύστημα», δηλώνει ο Santos-Sanz.
Η φυσική αιτία των μεταβολών που εντοπίστηκαν παραμένει, ωστόσο, ανοιχτό ερώτημα. Θα μπορούσαν να αντανακλούν μια πραγματική χρονική εξέλιξη των δακτυλίων, διαφορές που σχετίζονται με τη χρήση διαφορετικών φίλτρων παρατήρησης ή έναν συνδυασμό και των δύο αυτών παραγόντων.
https://phys.org/news/2026-09-jwst-chariklo-invisible.html
Η δημοσίευση στο Science Advances
Ο Όμιλος Φίλων Αστρονομίας στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης: facebook, instagram, x, tiktok, youtube