Παρατηρήσεις που πραγματοποιήθηκαν με το Πολύ Μεγάλο Τηλεσκόπιο (VLT) του Ευρωπαϊκού Νότιου Αστεροσκοπείου (ESO) αποκάλυψαν ενδείξεις για την ύπαρξη ενός αντικειμένου που μοιάζει με δορυφόρο στο σύστημα CD-35 2722. Σε αντίθεση με τους δορυφόρους του Ηλιακού μας Συστήματος, το νέο αυτό αντικείμενο δεν περιφέρεται γύρω από έναν πλανήτη, γεγονός που δημιουργεί ερωτήματα ακόμη και για την ονομασία του. Αντίθετα, περιφέρεται γύρω από έναν καφέ νάνο, ένα σώμα μεγαλύτερο από πλανήτη αλλά μικρότερο από άστρο, ο οποίος με τη σειρά του περιφέρεται γύρω από το άστρο CD-35 2722. Αν επιβεβαιωθεί, θα πρόκειται για τον πρώτο «εξωδορυφόρο» που έχει ανακαλυφθεί εκτός του Ηλιακού Συστήματος.
Ο Kevin Hoy, φοιτητής του ESO στη Χιλή και επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Nature, περιγράφει το σύστημα, το οποίο μελετούσε επί μήνες, ως «εξαιρετικά παράξενο» σε σύγκριση με το δικό μας. Το μεγαλύτερο και πιο μαζικό αντικείμενο του νεαρού αυτού συστήματος είναι το άστρο CD-35 2722, με περίπου τη μισή μάζα του Ήλιου. Γύρω του περιφέρεται ένας καφές νάνος, δηλαδή ένα αντικείμενο υπερβολικά μαζικό για να θεωρηθεί πλανήτης αλλά όχι αρκετά μαζικό ώστε να ξεκινήσει πυρηνικές αντιδράσεις και να γίνει άστρο. Το νεοανακαλυφθέν σώμα περιφέρεται γύρω από αυτόν τον καφέ νάνο.
«Το σύστημα αυτό είναι δύσκολο να περιγραφεί χρησιμοποιώντας όρους που βασίζονται στο Ηλιακό Σύστημα, όπως “πλανήτης” και “δορυφόρος”», δηλώνει ο Hoy, ο οποίος συνεργάζεται επίσης με το Universidad Diego Portales και το Millennium Nucleus of Young Exoplanets and their Moons (YEMS) στη Χιλή. Το νέο αντικείμενο, το οποίο η ερευνητική ομάδα αποκαλεί εξωδορυφόρο (exosatellite), έχει τουλάχιστον τη μάζα του Δία, ενώ ο καφές νάνος διαθέτει πάνω από 30 φορές τη μάζα του Δία.
«Ο εξωδορυφόρος είναι σαφώς αρκετά μεγάλος ώστε να θεωρείται πλανήτης, αλλά δεν περιφέρεται γύρω από άστρο· περιφέρεται γύρω από ένα αντικείμενο που περιφέρεται γύρω από άστρο», εξηγεί ο Hoy. «Ως το τρίτο σώμα αυτού του συστήματος, μας κάνει να θέλουμε να τον αποκαλέσουμε δορυφόρο, παρόλο που δεν μοιάζει καθόλου με τους μικρούς, βραχώδεις δορυφόρους του Ηλιακού Συστήματος.»
Ο εξωδορυφόρος ή «εξωσελήνη», ένας φυσικός δορυφόρος εκτός του Ηλιακού Συστήματος, είναι δύσκολο να ταξινομηθεί, καθώς το συγκεκριμένο σύστημα διαφέρει σημαντικά από όσα γνωρίζουμε. Η Alice Zurlo, διευθύντρια του YEMS και συν-συγγραφέας της μελέτης, σχολιάζει: «Ο δορυφόρος που αναφέρουμε είναι ένα γιγάντιο αέριο σώμα που περιφέρεται γύρω από έναν εξαιρετικά μαζικό συνοδό, ο οποίος έχει αρκετές φορές τη μάζα του Δία.»
Και προσθέτει: «Στο Ηλιακό Σύστημα υπάρχει σαφής διάκριση ανάμεσα στον Ήλιο και τους πλανήτες, οπότε ο ορισμός αντικειμένων όπως οι δορυφόροι είναι απλός. Στο σύστημα CD-35 2722, όπου τα όρια μεταξύ άστρων, πλανητών και δορυφόρων γίνονται ασαφή, η περιγραφή γίνεται πολύ πιο περίπλοκη.»
Ανεξάρτητα από την ονομασία του, οι αστρονόμοι προσπαθούν εδώ και χρόνια να εντοπίσουν φυσικούς δορυφόρους εκτός του Ηλιακού Συστήματος, χωρίς μέχρι σήμερα κάποια αδιαμφισβήτητη επιβεβαίωση. Παρότι έχουν ανακαλυφθεί περισσότεροι από 6.000 εξωπλανήτες, μόνο λίγοι υποψήφιοι εξωδορυφόροι έχουν προταθεί και τα διαθέσιμα στοιχεία παραμένουν περιορισμένα. Μόλις πριν από λίγους μήνες, ομάδα με επικεφαλής τον Quentin Kral ανακοίνωσε παρατηρήσεις με το Πολύ Μεγάλο Συμβολομετρικό Τηλεσκόπιο (VLTI) του ESO στο σύστημα HD 206893, οι οποίες αποκάλυψαν ενδείξεις για έναν πιθανό δορυφόρο, χωρίς όμως οριστική επιβεβαίωση.
Για τις παρατηρήσεις του συστήματος CD-35 2722, οι Hoy, Zurlo και οι συνεργάτες τους χρησιμοποίησαν το όργανο CRIRES+ του VLT, εφαρμόζοντας τη μέθοδο των ακτινικών ταχυτήτων, την ίδια τεχνική που οδήγησε στην ανακάλυψη του πρώτου εξωπλανήτη γύρω από άστρο παρόμοιο με τον Ήλιο. Η μέθοδος ανιχνεύει τις μικρές ταλαντώσεις του καφέ νάνου που προκαλούνται από την βαρυτική έλξη του αντικειμένου που είναι σε τροχιά γύρω του. Οι ερευνητές θεωρούν ότι τα δεδομένα παρέχουν ισχυρές ενδείξεις για την ύπαρξη αυτού του εξωδορυφόρου.
«Όσο ασυνήθιστο κι αν είναι, το σύστημα αυτό είναι πραγματικά μοναδικό και αποτελεί σημαντική πρόοδο: την πρώτη αξιόπιστη ανίχνευση ενός εξωδορυφόρου», τονίζει η Zurlo.
Πέρα από τη σημασία της ανακάλυψης ενός νέου τύπου ουράνιου σώματος, η ανίχνευση δορυφόρων σε άλλα πλανητικά συστήματα μπορεί να βοηθήσει τους αστρονόμους να κατανοήσουν καλύτερα τη μεγάλη ποικιλία τρόπων με τους οποίους σχηματίζονται και εξελίσσονται τα πλανητικά συστήματα. Το μελλοντικό Εξαιρετικά Μεγάλο Τηλεσκόπιο (ELT) του ESO, με τον πρωτοποριακό καθρέφτη των 39 μέτρων και τα προηγμένα όργανά του, θα μπορεί να ανιχνεύει ακόμη μικρότερους εξωδορυφόρους. Οι μελλοντικές ανακαλύψεις του ELT αναμένεται να μας οδηγήσουν σε μια νέα θεώρηση του τρόπου με τον οποίο ταξινομούμε τα πλανητικά αντικείμενα σε συστήματα πολύ διαφορετικά από το δικό μας.
Ο Όμιλος Φίλων Αστρονομίας στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης: facebook, instagram, x, tiktok, youtube
Διευκρίνιση όρων
Ένας δορυφόρος είναι ένα αντικείμενο που περιφέρεται γύρω από ένα άλλο αντικείμενο. Μπορεί να είναι φυσικός, όπως η Σελήνη, ή τεχνητός, όπως ένα διαστημόπλοιο ή ένας τεχνητός δορυφόρος.
Ο όρος εξωδορυφόρος (exosatellite) αναφέρεται σε οποιονδήποτε δορυφόρο βρίσκεται εκτός του Ηλιακού Συστήματος.
Αντίστοιχα, ο όρος εξωσελήνη (exomoon) χρησιμοποιείται γενικά για έναν φυσικό δορυφόρο που περιφέρεται γύρω από έναν πλανήτη ή άλλο ουράνιο σώμα εκτός του Ηλιακού Συστήματος. Ωστόσο, μέχρι σήμερα δεν υπάρχει επίσημα αποδεκτός επιστημονικός ορισμός για τον όρο «εξωσελήνη».
Σημείωση: Στα ελληνικά επιστημονικά κείμενα του ESO αποδίδεται συνήθως το exomoon ως εξωσελήνη, ενώ το exosatellite αποδίδεται ως εξωδορυφόρος, ώστε να γίνεται σαφής η διάκριση μεταξύ του γενικού όρου «δορυφόρος» και του ειδικότερου «Σελήνη» (φυσικός δορυφόρος).
https://www.eso.org/public/news/eso2610
https://www.eso.org/public/archives/releases/sciencepapers/eso2610/eso2610a.pdf