Νέος αλγόριθμος μπορεί να αποκαλύψει εκατοντάδες άγνωστους πάλσαρ

Αξιοποιώντας δημόσια δεδομένα της NASA και αλγορίθμους εμπνευσμένους από την κρυπτογραφία, επιστήμονες κατάφεραν να εντοπίσουν έναν δύσκολα ανιχνεύσιμο πάλσαρ έως και ένα εκατομμύριο φορές ταχύτερα από τις προηγούμενες μεθόδους εντοπισμού.

Μια σημαντική εξέλιξη στην αναζήτηση των πιο εξωτικών αντικειμένων του Σύμπαντος έρχεται από μια διεθνή ομάδα επιστημόνων, η οποία ανέπτυξε μια νέα υπολογιστική μέθοδο για τον εντοπισμό πάλσαρ μέσα στα δεδομένα του διαστημικού τηλεσκοπίου ακτίνων γάμμα Fermi της NASA.

Η νέα τεχνική είναι τόσο αποτελεσματική, ώστε κατάφερε να εντοπίσει έναν πάλσαρ χρησιμοποιώντας μόλις 10 ώρες υπολογιστικού χρόνου σε έναν συνηθισμένο επεξεργαστή. Με τις προηγούμενες μεθόδους, η ίδια αναζήτηση θα απαιτούσε υπολογιστική ισχύ αντίστοιχη με περίπου 600 χρόνια λειτουργίας ενός συμβατικού επεξεργαστή!

Ένας αστρικός φάρος που περιστρέφεται 261 φορές το δευτερόλεπτο

Ο πάλσαρ που εντοπίστηκε είναι ο PSR J1622−7204, ένας απομονωμένος αστέρας νετρονίων που περιστρέφεται με εκπληκτική ταχύτητα, πραγματοποιώντας 261 περιστροφές κάθε δευτερόλεπτο.

Οι πάλσαρ είναι εξαιρετικά πυκνά αστρικά κατάλοιπα που δημιουργούνται μετά την κατάρρευση ενός μεγάλου άστρου. Περιστρέφονται με τεράστιες ταχύτητες και εκπέμπουν δέσμες ηλεκτρομαγνητικής ακτινοβολίας από τις περιοχές των μαγνητικών τους πόλων. Όταν αυτές οι δέσμες περνούν από τη Γη, τις καταγράφουμε ως επαναλαμβανόμενους παλμούς, όπως ακριβώς το φως ενός περιστρεφόμενου φάρου. Από αυτήν ακριβώς τη συμπεριφορά προέρχεται και η ονομασία τους (pulsar: pulsating star).

Η ανίχνευσή τους στις ακτίνες γάμμα, ωστόσο, αποτελεί ιδιαίτερα δύσκολη υπόθεση. Το διαστημικό τηλεσκόπιο Fermi καταγράφει ελάχιστα φωτόνια από κάθε πάλσαρ, τα οποία αναμειγνύονται με την ακτινοβολία άλλων πηγών και το γενικό υπόβαθρο του Σύμπαντος. Οι επιστήμονες πρέπει να προσδιορίσουν ταυτόχρονα την ταχύτητα περιστροφής του άστρου, τον ρυθμό με τον οποίο αυτή μειώνεται, αλλά και την ακριβή θέση του στον ουρανό. Ο συνδυασμός όλων αυτών των παραμέτρων δημιουργεί έναν τεράστιο αριθμό πιθανών σεναρίων, που μέχρι σήμερα απαιτούσε εξαιρετικά μεγάλη υπολογιστική ισχύ.

Από την κρυπτογραφία στην αστρονομία

Η καινοτομία της νέας μεθόδου βρίσκεται σε μια απρόσμενη σύνδεση της αστρονομίας με τα μαθηματικά της κρυπτογραφίας. Οι ερευνητές αξιοποίησαν αλγόριθμους που αναπτύχθηκαν για την επίλυση σύνθετων μαθηματικών προβλημάτων στην κρυπτογραφία. Συγκεκριμένα, μετέτρεψαν την αναζήτηση των πάλσαρ σε ένα γεωμετρικό πρόβλημα: την εύρεση του συντομότερου διανύσματος σε ένα πολυδιάστατο πλέγμα.

Με αυτόν τον τρόπο, ένας υπολογισμός που προηγουμένως απαιτούσε τεράστιους υπολογιστικούς πόρους μπορεί πλέον να πραγματοποιηθεί ακόμη και σε έναν συνηθισμένο φορητό υπολογιστή. Η έρευνα αξιοποίησε 15 χρόνια παρατηρήσεων του τηλεσκοπίου Fermi, ενώ τα αποτελέσματά της δημοσιεύθηκαν στο επιστημονικό περιοδικό Physical Review Letters.

Ο ουρανός στις ακτίνες γάμμα, © NASA/DOE/Fermi LAT Collaboration

Εκατοντάδες πάλσαρ ίσως περιμένουν να ανακαλυφθούν

Το σημαντικότερο, όμως, είναι αυτό που μπορεί να ακολουθήσει. Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι στα ήδη διαθέσιμα δεδομένα του Fermi ενδέχεται να κρύβονται δεκάδες ή ακόμη και εκατοντάδες πάλσαρ που δεν έχουν καταφέρει μέχρι σήμερα να εντοπίσουν.

Επόμενος στόχος της ομάδας είναι η αναζήτηση πάλσαρ που βρίσκονται σε διπλά αστρικά συστήματα, δηλαδή περιστρέφονται ενώ ταυτόχρονα περιφέρονται γύρω από ένα συνοδό άστρο. Η βαρυτική επίδραση του δεύτερου άστρου μεταβάλλει το σήμα που φτάνει στη Γη, κάνοντας τον εντοπισμό τους ακόμη δυσκολότερο.

Για τον σκοπό αυτό, οι ερευνητές σχεδιάζουν να συνδυάσουν τον νέο αλγόριθμο με την υπολογιστική ισχύ του προγράμματος Einstein@Home, στο οποίο εθελοντές από όλο τον κόσμο διαθέτουν μέρος της υπολογιστικής ισχύος των προσωπικών τους υπολογιστών για την ανάλυση αστρονομικών δεδομένων.

Το διαστημικό τηλεσκόπιο Fermi, © NASA’s Goddard Space Flight Center/Chris Smith (USRA/GESTAR)

Όταν τα δημόσια επιστημονικά δεδομένα ανοίγουν νέους δρόμους

Η συγκεκριμένη ανακάλυψη αναδεικνύει και κάτι ακόμη: τη σημασία της ελεύθερης πρόσβασης στα επιστημονικά δεδομένα.

Το διαστημικό τηλεσκόπιο Fermi, που εκτοξεύθηκε το 2008, παρατηρεί ολόκληρο τον ουρανό στις ακτίνες γάμμα, καταγράφοντας υψηλής ενέργειας μορφές ακτινοβολίας στο Σύμπαν. Τα δεδομένα του είναι δημόσια διαθέσιμα, επιτρέποντας σε επιστήμονες από όλο τον κόσμο να τα μελετούν και να εφαρμόζουν νέες ιδέες και τεχνικές. Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και δεδομένα που έχουν συλλεχθεί εδώ και πολλά χρόνια μπορούν να οδηγήσουν σε νέες ανακαλύψεις, όταν εξετάζονται με διαφορετικά εργαλεία.

Ίσως, λοιπόν, οι επόμενοι πάλσαρ που θα εμπλουτίσουν τους αστρονομικούς μας καταλόγους να βρίσκονται ήδη καταγεγραμμένοι στα δεδομένα του Fermi. Απλώς περιμένουν κάποιον να ανακαλύψει τον τρόπο να τους εντοπίσει!

https://science.nasa.gov/open-science/fermi-data-pulsar-discovery/

https://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/vlt2-xzgk

Ο Όμιλος Φίλων Αστρονομίας στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης: facebook, instagram, x, tiktok, youtube