Πρόσφατες παρατηρήσεις του διαστημικού τηλεσκοπίου Hubble αποκάλυψαν ένα τεράστιο, εξελισσόμενο ατμοσφαιρικό κύμα με 10 πλευρές, το οποίο περιβάλλει τον νότιο πόλο του Κρόνου.
Είναι η πρώτη φορά που παρατηρείται ένα τόσο μεγάλο, κανονικού σχήματος ρεύμα με πολλές πλευρές στο νότιο ημισφαίριο του πλανήτη. Το φαινόμενο θυμίζει εντυπωσιακά το περίφημο εξάγωνο του Κρόνου στον βόρειο πόλο, αλλά παρουσιάζει και σημαντικές διαφορές. Αυτό ενδέχεται να σημαίνει ότι οι επιστήμονες παρακολουθούν τη δημιουργία ενός νέου ατμοσφαιρικού φαινομένου στον εμβληματικό αέριο γίγαντα.
Αναλύοντας παρατηρήσεις του Hubble αρκετών ετών, που ξεκινούν από το 2023, οι ερευνητές εντόπισαν αμυδρές ενδείξεις ότι η δομή άρχισε να σχηματίζεται, πριν εξελιχθεί στο σαφώς καθορισμένο δεκάγωνο που βλέπουμε σήμερα. Οι παρατηρήσεις πραγματοποιήθηκαν στο πλαίσιο του προγράμματος Outer Planet Atmospheres Legacy (OPAL) του Hubble, το οποίο φωτογραφίζει τους εξωτερικούς πλανήτες του Ηλιακού Συστήματος κάθε χρόνο για περισσότερο από μία δεκαετία.
Τα αποτελέσματα δημοσιεύθηκαν στο περιοδικό Science Advances.
«Δεν έχουμε δει ποτέ κάτι παρόμοιο στο νότιο ημισφαίριο του Κρόνου», δήλωσε η Amy Simon, συν-συγγραφέας της μελέτης και κύρια ερευνήτρια του OPAL στο Goddard Space Flight Center της NASA. «Το βόρειο εξάγωνο υπάρχει κάθε φορά που το παρατηρούμε εδώ και περισσότερα από 40 χρόνια. Αυτό το χαρακτηριστικό είναι διαφορετικό, φαίνεται να ενισχύεται, δίνοντάς μας τη σπάνια ευκαιρία να παρακολουθήσουμε την ανάπτυξη ενός γιγάντιου ατμοσφαιρικού σχηματισμού.»
NASA, ESA, STScI, A. Sánchez-Lavega (University of the Basque Country), A. Simon (NASA-GSFC), M. Wong (UC Berkeley); Image Processing: A. Pagan (STScI)
Πώς ανακαλύφθηκε;
Η ανακάλυψη έγινε δυνατή καθώς οι εποχές στον Κρόνο άλλαξαν σταδιακά και ο νότιος πόλος του άρχισε να γίνεται και πάλι ορατός από τη Γη.
Ο Agustín Sánchez-Lavega, επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης από το University of the Basque Country στην Ισπανία, διαχειρίζεται το Planetary Virtual Observatory Laboratory, έναν ιστότοπο όπου παρατηρητές από όλο τον κόσμο μπορούν να υποβάλλουν επίγειες εικόνες πλανητών του Ηλιακού Συστήματος.
Σε αυτές τις εικόνες, αρχικά το 2024, ο Sánchez-Lavega και οι ερασιτέχνες αστρονόμοι Trevor Barry και Jean-Paul Oger παρατήρησαν μια αμυδρή κυματοειδή ζώνη γύρω από τον νότιο πόλο. Νέες επίγειες εικόνες του 2025 ενίσχυσαν την υποψία ότι επρόκειτο για μια δομή σχήματος δεκαγώνου.
Τότε ήρθαν οι παρατηρήσεις του Hubble.
Από το διάστημα, το Hubble προσφέρει εξαιρετικά υψηλή ευκρίνεια και χωρική ανάλυση, καταγράφοντας ολόκληρες περιστροφές του Κρόνου χωρίς την παραμόρφωση που προκαλεί η ατμόσφαιρα της Γης.
«Δεδομένης της συμμετρίας του Κρόνου στο σύστημα των αεροχειμάρρων του βόρειου και νότιου ημισφαιρίου, αναζητούσαμε ένα αντίστοιχο του βόρειου εξαγώνου στον νότιο πόλο στις εικόνες του Hubble από το 1990», ανέφερε ο Sánchez-Lavega.
Οι εικόνες του διαστημοπλοίου Cassini, το οποίο βρισκόταν σε τροχιά γύρω από τον Κρόνο από το 2004 έως το 2017, δεν είχαν αποκαλύψει κάποια ένδειξη ενός αντίστοιχου μακρόβιου σχηματισμού. Τα δεδομένα του Hubble, όμως, επιβεβαίωσαν την παρουσία τουλάχιστον από το 2023.
Ο Όμιλος Φίλων Αστρονομίας στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης: facebook, instagram, x, tiktok, youtube
Ένα φαινόμενο που εκτείνεται σε μεγάλο ύψος
Το δεκάγωνο βρίσκεται μέσα σε έναν από τους ισχυρούς αεροχειμάρρους του Κρόνου και εκτείνεται σε πολλά επίπεδα της ατμόσφαιρας.
Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό: δεν πρόκειται απλώς για έναν σχηματισμό νεφών σε ένα συγκεκριμένο υψόμετρο, αλλά για μια κατακόρυφα εκτεταμένη ατμοσφαιρική δομή.
Η θέση του δεκαγώνου φαίνεται επίσης να μεταβάλλεται ελαφρώς στις εικόνες. Αυτό συμβαίνει επειδή το Hubble παρατηρεί τον Κρόνο σε διαφορετικά μήκη κύματος, τα οποία διεισδύουν σε διαφορετικά ύψη της ατμόσφαιρας.
«Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο για μένα είναι ότι φαίνεται να έχει σχηματιστεί μόλις πρόσφατα», είπε η Simon. «Το ερώτημα είναι: γιατί σχηματίστηκε ξαφνικά τώρα, ενώ δεν είχαμε δει κάτι παρόμοιο στο παρελθόν;»
NASA, ESA, STScI, A. Sánchez-Lavega (University of the Basque Country), A. Simon (NASA-GSFC), M. Wong (UC Berkeley); Image Processing: A. Pagan (STScI)
Γιατί είναι σημαντικό;
Οι επιστήμονες θα χρειαστούν περισσότερες παρατηρήσεις από το Hubble και το James Webb, καθώς και υπολογιστικά μοντέλα, για να κατανοήσουν:
- πώς δημιουργήθηκε το δεκάγωνο,
- τι προκαλεί το ατμοσφαιρικό κύμα,
- πόσο καιρό θα παραμείνει,
- αν θα σταθεροποιηθεί όπως το βόρειο εξάγωνο,
- και γιατί το νότιο φαινόμενο εμφανίζεται τώρα.
Το βόρειο εξάγωνο του Κρόνου αποτελεί ένα από τα πιο εντυπωσιακά και μακρόβια ατμοσφαιρικά φαινόμενα που γνωρίζουμε σε πλανήτη. Το νέο δεκάγωνο προσφέρει μια μοναδική ευκαιρία να παρακολουθήσουμε σε πραγματικό χρόνο την εξέλιξη ενός αντίστοιχου γιγάντιου ατμοσφαιρικού συστήματος.
Και εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη αξία του Hubble: όχι μόνο στο να τραβά εντυπωσιακές εικόνες, αλλά στο ότι η πολυετής συνεχής παρατήρηση επιτρέπει στους αστρονόμους να βλέπουν πώς αλλάζουν οι πλανήτες.
Όπως ανέφερε ο Mike Wong από το University of California, Berkeley, πολλές από τις ανακαλύψεις του OPAL δεν προκύπτουν από μία μόνο εικόνα, αλλά από χρόνια και χρόνια δεδομένων. Οι τακτικές παρατηρήσεις με την πάροδο του χρόνου αποκαλύπτουν φαινόμενα που διαφορετικά θα ήταν σχεδόν αδύνατο να εντοπιστούν.
Οι ερευνητές σκοπεύουν να συνεχίσουν να παρακολουθούν τον Κρόνο, για να διαπιστώσουν αν το νέο δεκάγωνο του νότιου πόλου θα εξελιχθεί σε μια σταθερή, μακρόβια δομή, ή αν θα συνεχίσει να αλλάζει.
Η δημοσίευση στο Science Advances.